“Kuşaktan Kuşağa Mimarlar Buluşması” etkinliğine 50. yıl plaketi almak üzere gelen Prof. Dr. Mete Tapan’la ayaküstü sohbetlerimizde henüz ziyaret ettiğimiz ve beğendiğimizi belirttiğimiz Eskişehir’deki “OMM – Odunpazarı Modern Müze” binası gündeme geldi. Benzer şekilde İstanbul’da yeni açılan ve açılması beklenen pek çok yeni yapının da yabancı mimarlık ofisleri tarafından tasarlandığının dile getirilmesi, ülkemizdeki önemli bir sorunun tekrar tartışılmasını tetikledi. Bu yapıların mimarlık eleştirisi kapsamında olumlu / olumsuz pek çok yönünün farklı yayın ortamlarında yer alması kaçınılmaz olacaktır. Mimarlara Mektup bültenindeki bu yazıda onlardan ayrı olarak konunun bir başka boyutuna dikkat çekmek istedim. Mete Tapan’ın yıllar önce Yapı dergisinin Kasım 1997 tarihli 192. sayısında yer alan “Türkiye Yabancı Mimarların Çiftliği Olmamalıdır” başlıklı yazısını da bu tartışmaları tekrar gündeme taşımak amacıyla ve kendisinin izniyle paylaşıyorum. Tapan 2005 yılında “Yabancı Mimarların Ülkemizde Çalışmalarına Yönelik Bazı Düşünceler” başlığı altında konuya tekrar dönerek Mimar.ist dergisinin (Mimar.ist, Mart 2005, Sayı: 15) “Mimarlık ve Gelecek” dosyasındaki yazısında benzer düşüncelerini irdelemeye devam etmiş. Bu yazısında ülkemizdeki işverenlerin yabancı mimar hayranlığını hicveden Şevki Vanlı’nın “Yarı Şaka, Çok Ciddi / Kâğıttan Patronlar” başlıklı yazısına da atıfta bulunuyor (Yapı dergisi, Şubat 1998, sayı: 195). İlgilenenler için kaynak belirtmekle yetineyim.

Mimarların ve Mimarlığın Değişen Kimyasını Gözlemek

Mimarlığın şu an içinde bulunduğu durumu ve geleceğine ilişkin daha fazla irdelemeler yapmamız gerektiğini belirterek başlamak isterim. Çok ciddi boyutlarda mimar işsizliğinin yaşandığı bir dönemdeyiz. Meslektaşlarımız yaşanan kriz ortamında, daralan inşaat ve yapı üretim pazarında yeterince istihdam olanaklarının bulunmamasından yakınıyorlar. Ücretli çalışan mimarların karşılaştıkları sorunların, kamu kesimindeki teknik eleman istihdamındaki daralmanın ele alınarak değerlendirilmesi ve bu alandaki tartışmaların yönlendirilmesi, taleplerin çözüm önerilerinin aktarılmasına yardımcı olunması meslek örgütü olarak yapılması gereken en önemli görevlerden biri.

İşsizliğin arttığı ve ekonomik krizin tüm boyutlarıyla hissedildiği bu ortamda bir başka önemli konuyu daha gündeme getirmek istiyorum. Mimarın yapı üretim sürecindeki rolünün değiştiğini, işveren-mimar ilişkilerinin başkalaştığını, mimarın pek çok uygulamada artık sadece teknik hizmet üreten bir duruma indirgendiğini gözlüyoruz. Müelliflik kavramı, bu alandaki kazanımlarımız hırpalandı, yaşanan sorunlar daha sık gündemimize gelmeye başladı. Geçtiğimiz dönemde gerçekleştirilen “Fikrî Haklar Çalıştayı” bu kapsamdaki sorunlarımızın irdelendiği önemli bir platform olarak gerçekleşmişti. Mimarlık meslek hukukumuzun geliştirilmesi, mimarlığın zedelenen hukukunun onarılması, gündemde önemini korumaktadır.

Farklı imzacılık türleri ile karşı karşıya kalıyoruz. Bütün bunların yanı sıra yabancı mimarların ülkemizdeki çalışmaları dikkat çekecek boyutlara ulaşmış durumda. İnşaat tabelalarında, proje ve yapı tanıtım bültenlerinde herhangi bir uluslararası ortak hizmet üretiminden söz edilmemekte, doğrudan yabancı mimarlık ofislerinin adları anılmaktadır. Ülkemizdeki geçerli olan hukuka göre bu yapıların müellifi olarak belirtilen meslektaşlarımızın durumu tartışmalara neden olmaktadır. Sadece bürokratik işlerin takibi ile uğraşan ve “yerli partner” olarak süreçte yer alan mimarın bu “görev bölüşümü”nün hukuki karşılığı bulunmamaktadır.

Yabancı Mimar Tercihinin Sorgulanması

Eskişehir’deki “OMM – Odunpazarı Modern Müze” ve İstanbul’daki Arter gibi kültür-sanat yapılarının tasarımları üzerinden tartışmaya başladık, ancak konu sadece bu yapılarla sınırlı değil. Büyük sermayenin gücüyle orantılı bir şekilde kentlerimizin şekillenmesi sürecinde aktif bir şekilde yer aldığını ve siyasi erk sahipleriyle kurdukları yakın ilişkilerle mimarimizi etkilediğini belirtmeliyiz. Kentlerimiz büyük endüstri kuruluşlarının, holdinglerin devasa yapılarıyla doldu; ekonominin devleri büyüklüklerini aynı zamanda yapılarıyla da göstermek istiyorlar, böyle bir prestij arayışı içindeler. Bu yapılardaki görkem arayışı Ankara’da gözlediğimiz devlet yapılarındakinden pek de farklı değil. Dev cüsseleriyle kentte konuşlandıkları bölgeyi tanımlayabiliyorlar. Bu yapılarla birlikte bize özgü farklı bir uygulama da gözleniyor: Holdinglerimiz yapılarının heybeti kadar, bu yapıların arazilerinin imar sorunlarını çözebilmekle de övünüyorlar. İmar suçlarının olağanüstü hoşgörüyle karşılandığı ülkemizde bu beceri olumlu bir sicil olarak anılabiliyor. Küreselleşmenin yoğun etkisinin en kolay gözlenebileceği mimarlık alanında, işverenlerimizin uluslararası alanda şöhret yapmış mimarları çağırmaları ya da onların yapılarının benzerlerini sipariş etmeleri, özellikle metropol kentlerimizde değişik bir pazarın doğmasına yol açıyor.

Ülkemizdeki inşaat piyasası sıkıntılı bir süreçten geçiyor, buna rağmen ciddi bir pazar olduğu, yabancıların bu piyasadan pay kapmak istedikleri bir gerçek. Yakın tarihlerde bazı ünlü yabancı mimarların, yanlış ve haksız imar uygulamalarını perdelemek için ülkemize davet edildiklerini, ülkemizde geçerli imar hukuku çerçevesinde çalışma izni alma zahmetine bile katlanmayan bu yabancı mimarlara, büyük iltifatlarla önemli kentsel projelerin sorumluluğunun verildiğini hatırlayalım. “Her terzi ipek kumaş dikemez” sözü henüz tazeliğini koruyor.

Küreselleşmenin çok yönlü bir şekilde bütün dünyayı etkilediğini, ülkemizin ve mesleğimizin de kaçınılmaz olarak bu sürecin içinde olduğunu görmemiz gerekiyor. Bu süreci iki zıt kutuptan izlemek ve yorumlamak mümkün; ülkemizde her iki örneği de sıklıkla izliyoruz. Küreselleşmeyi büyük bir açılım, dünyayla entegrasyonumuzu sağlayacak bir umut olarak görmek ve bu şekilde olumlamak pekâlâ mümkün. Şüphesiz ki bu durumda karşılaştığımız sorunların yorumlanmasında bazı açmazlara düşebilir, elimizden gidenin ardından şaşkınlıkla bakabiliriz. Belki de bu kâbusu görmemek için korumacılığı genişletmeyi, uluslararası ilişkilere yönelik bir tehdit söylemini tercih edebilir ve bununla avunabiliriz. Oysa günümüzde gerek ticari, gerek siyasi, gerekse de kültürel ilişkilerde uluslararası etkileşime girmeyen, bunu dışlayabilmeyi beceren bir alan bulmak oldukça güç.

Meslektaşlarımız dünyanın her yerinde mesleklerini yapabiliyorlar, ancak proje üretimi sürecindeki konumları, önemli bir tartışma konusu olarak önümüzde durmaktadır. Proje üretme kapasiteleri anlamında bir eksikliğinden söz edemeyeceğimiz ülkemizin sayılı mimarlık büroları uluslararası alandaki ihalelerde ancak taşeron olarak iş alabilmekte. Mimarlar Odası ve UIA yıllardan beri uluslararası ortaklıklar kurulmasını öneriyor, fakat bu süreçte eşit değerde bir ortaklık yapılamıyor. Bir yandan yetki alabilmiş bir yabancı kuruluş oluyor ve yerel ortağı oluyorsunuz. Bu asimetrik ilişki bir ölçüde taşeronluk niteliği taşıyor; büyük ihaleleri bölgede, hatta ülkemizde yabancı kuruluşlar alıyorlar ve size aktarıyorlar. İmzacılık anlamında bir ortaklık söz konusu ediliyor. Neticede kötü bir hizmet üretmiyorsunuz, ancak bu çerçevede kalabilir, onunla yetinebilirseniz uluslararası ortaklık düzeyinde bir ilişki sürüyor. Bu bizi yaralayan bir şey, bunu aşmamızın önemli yollarından birisi de eğitim; hem üniversite eğitimi, hem üniversiteden sonraki meslek içi eğitim. Üstelik sadece büro sahibinin değil, bürodaki bütün teknik kadronun meslek içi eğitiminin bu kapsamda değerlendirmeye alındığı bir ihale düzeni söz konusu.

Sorun uluslararası standartlara sahip bir mimarlık eğitiminin, bir mimarlık hizmetinin ülkemizde de verilebilmesinin koşullarını yaratmaktır. Meslektaşlarımızın gerek ülke dışında, gerekse yurtiçinde yabancılarla ortaklaşa yürüttükleri mimarlık hizmetlerinde eşit olabilmelerini sağlamak; kendi ülkemizde kendi meslektaşımızın taşeron derekesine indirilmesine engel olmak hepimizin ortak hedefi olmalıdır.

YÖK’ün açıkladığı rakamlar üzerinden 2018-19 öğretim yılında mimarlık eğitimi verilen okulların durumu, yeni açılan bölümler, öğrenci kontenjanları üzerinden bazı verileri hatırlatmak istiyorum.

• Bu dönem 108 üniversitedeki 127 bölümde mimarlık eğitimi veriliyor. YÖK tarafından açıklanan kontenjanlarda merkezi sınavla öğrenci alacak okulların sayısı bazı üniversitelerde hem Türkçe hem İngilizce eğitim veren bölüm bulunduğu için farklı gözükmektedir. (Geçtiğimiz sene 2017-2018 öğretim yılında 99 üniversitede 115 mimarlık bölümünde mimarlık eğitimi verilmekteydi.)
• İçlerinde üç tanesi İstanbul’da olmak üzere bu dönem 9 üniversitede mimarlık eğitimi verilmeye başlandı.

1. Adana Bilim ve Teknoloji Üniversitesi 
2. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 
3. Artvin Çoruh Üniversitesi 
4. Beykoz Üniversitesi  
5. Bursa Teknik Üniversitesi 
6. Harran Üniversitesi  
7. İstanbul Ayvansaray Üniversitesi 
8. İstanbul Şehir Üniversitesi 
9. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi 

• Bu dönem başında 10 üniversitenin adı değişti. Bazı üniversitelere bulunduğu şehrin adı eklenirken Anadolu Üniversitesi’nin ismi Eskişehir Teknik Üniversitesi; Selçuk Üniversitesi’nin ismi de Konya Teknik Üniversitesi olarak değiştirildi ve yeniden yapılandırıldı.
• Mimarlık bölümlerinden Türkçe eğitim verenlerin sayısı 90, İngilizce eğitim veren bölümlerin sayısı ise 37.
• Türkçe eğitim veren bölümlerin kontenjanı 6.389, İngilizce eğitim veren bölümlerin kontenjanı 2.407 olmak üzere toplam kontenjan 8.796 olarak belirlendi.
• 127 mimarlık bölümünün 53’ü devlet üniversitelerinde, 58’i vakıf üniversitelerinde, 12’si KKTC’de, 4’ü yabancı ülkelerde.
• Kontenjanların okullara göre dağılımı ise şöyle: devlet üniversiteleri 4.272, vakıf üniversiteleri 3.782, KKTC’deki üniversiteler 666, yabancı ülkelerde 76.
• Geçtiğimiz iki sene süresince mimarlık eğitimini tercih etmek isteyen öğrencilere yönelik 200.000 baraj sınırını konmuştu. Bu dönem baraj 250.000’e düşürülmüştür.
• Yukarıdaki tabloyu tamamlayan bir bilgiyi daha paylaşarak bitirelim. Mimarlar Odası’na kayıtlı mimarların sayısı (12 Şubat 2019 itibariyle) 58.697 olarak belirtilmektedir. Mimarlık öğrencilerinin sayısı ise geçtiğimiz dönem (2.067 yabancı öğrenci dahil) 38.220 idi.

Sayfada paylaştığımız tabloda da görüleceği gibi İstanbul’da (3 devlet ve 30 vakıf olmak üzere) 33 üniversitede, Türkçe ve İngilizce olarak 47 bölümde mimarlık eğitimi verilmektedir. 19 bölümde İngilizce, 28 bölümde Türkçe mimarlık programları uygulanmaktadır. 2018-2019 öğretim yılı için belirlenen kontenjanlara göre İngilizce bölümlerine 1.282, Türkçe bölümlerine 2.048 olmak üzere toplam 3.330 öğrenci alınması öngörülmüştür. Ancak bu sene özellikle vakıf üniversitelerinin kontenjanlarını dolduramadıkları görülmektedir. Sadece İstanbul’da 857 kontenjan boş kalmıştır. (İstanbul Büyükkent Şubesi bölgesindeki illerden Edirne. Kırklareli ve Tekirdağ’daki devlet üniversitelerinde de mimarlık bölümleri bulunmaktadır. Bu değerlendirmede sadece İstanbul kentindeki okullar ele alınmıştır.)  

Mimarlık bölümlerinin kontenjanlarının boş kalması yıllardır dile getirmeye çalıştığımız gibi yanlış bir yönlendirmenin, plansız bir şekilde, öğretim kadrosu oluşturulmadan, yeterli altyapısı geliştirilmeden açılan mimarlık okullarının yarattığı kaçınılmaz bir durumdur. Yüksek öğretim kurumlarına ilişkin nicelik takıntısıyla alınan yatırım kararlarının yanı sıra vakıf üniversiteleri yönetimlerinin de kontrolsüz bir şekilde mimarlık bölümü açma istekliliği şu an içinde bulunduğumuz kaotik durumun başlıca sebebi olarak belirtebiliriz. Ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik kriz ortamının başlıca sorumlusu olarak değerlendirilen inşaat sektörünün durumu da en azından yakın gelecek için umutlu olmamızı engellemektedir.

Öncelikle genç meslektaşlarımızın yaşadıkları işsizlik, düşük ücretlerle kötü çalışma koşullarının başlıca sebebinin bu önlenemez nicelik yığılmasıyla ilişkisini belirtmemiz gerekiyor. Mimarlık okulları arasındaki nitelik farkının meslek ortamına girişte önemli bir kriter olarak yansıtılamaması da kaliteyi arama duygusunu zedeleyici bir rol oynamaya devam etmektedir.

Özellikle vakıf üniversitelerinde gözlediğimiz bir başka soruna daha değinmemiz gerekiyor. Vakıf yönetimleri kontenjanların doldurulmaması ve piyasada yaşanan ekonomik krizden hareketle bütçe kısıntılarına gitmekte, özellikle genç öğretim üyelerinin üzerindeki ders saati yükü artırılmakta, ücret artışları sınırlandırılmaktadır. Genç akademisyenlerin “Ne Ders Olsa Veririz” başlığı altında derledikleri sorunların ağırlaşarak sürmekte olduğunu görüyoruz.   

Yıllardır Mimarlık ve Eğitim Kurultaylarında, Mimarlık Okulları Bölüm Başkanları İletişim Grubu (MOBBİG) toplantılarında ve eğitimle ilgili her türlü platformda mimarlık eğitimimizle ilgili sorunların giderek çözümsüzlüğe evrildiğini dile getirdik, önerilerimizi vurguladık. Bu tablonun mimarlık ve mimarlık eğitimi ortamının tüm bileşenlerince tekrar analiz edilmesi ve Türkiye Mimarlık Eğitimi Politikası’nın bir an önce oluşturulması gerektiğini bir kez daha belirtmek isterim.